Kan Sui Khualipi Hakha- Relphu hrim a si

Kan Sui Khualipi Hakha…

Mah phun te aa ngeih ve komi Lai ho pawl (Chin phu) nih Kawlvai kan uar hna ning lam hi cu a mak. ‘Lusei’,’Mar’ kan hei ti ve hna nain, Mizo pawl nih Vai an uar hna loning khi le Lai nih Kawl chiavai kan uar hna ning kong ah fim icawntlak kan si.

Kannih lei ah cun, mah le mah kan irem lo i Kawlvai tlangtlaknak le telpi nakin daihnak kan rak kawl. Annih lei ah cun, hnarsau Vai-nak pawl cu zeite ah an rel hna lo i an kong tlangtlak dingah Vai cu an tlumter hna lo.

Mah kong hi ka thai tawn. Kan pupa tuanbia hrim in kan rak ipalhnak ka langhtermi khi a sullam um caah si.

Lungzarh bawi le Khawhring pawl an rak buai, Thantlang bawi aa sawm. Thantlang nih amah lawng in a ti ngam lo; Hakha bawi aa sawm. Hakha nih a ti ngam ve hna lo. Htilin (Kawl) bawi a vaa isawm.

Cu hnu lawngah, Mizo pawl cu Lairam chungin Lai pawl nih an rak dawi khawh hna. Cucu, mah hngal lo kannih phun pawl nihcun cah ngang le thil ti khawh ngai ah an rak iruah.

Nain a lakin zeihmanh a rak um lo mu. Chiah ipek an rak hau.

Khi kan tuanbia kan sining dik tak te khi kan itheih a hau. Mah le mah aa hngalmi kan si hmasa a herh. Mah le mah naa hngalh ahcun, Kawlvai luklak hamh khawhmi cu na si kho lo tengteng.

Cuticun, von kal vima cu a rak si…

ii..

Aizawl khi google map ah hei cuan tuah u.

Vai ca le vai min pakhat hmanh na hmu lai lo. Vai (hnarsau Kala India ram chung) an si nain, Mizoram an map chungah cun, Hindi ca pakhat hmanh hmuh khawh si lo.

Hakha khi zoh hmanh!

“Aizelaw!” na ti lo ahcun, phun tlau na si maw si lo naa chek hau lai.

Kawlca le Kawl min a tam khawh ning… Vei min an isakmi tlangpar hrim khi lung a faak bak! “Thitsar Aungmyay Kung” ti phun a si.

Hlaan an pura i a chaklei tlangpang i hmun an khuarnak raap camp khi hei tuak ko. Min an hei pekmi khi… Kawlbaw pawl thluak theilo Laikhal pawl nihcun khuazei maw kan vaa iti ngam rih cu mu.

Ningzah tuk awktlak mah hngal lo miphun kan si kan rak ithei hna lo.

Hakha hi Google map ah a rak um bal lo tluk khi si. Chin State map cu hlan B.S. Carey le H.N. Tuck ti phunphai rak tuaktaanmi map le hmuh khawhning deuh in khua min le lamsul umtuning zong a rak kal. A hriim sawh a rak si.

Chin State huap in a hriim ram deuh a rak si dih. Hakha zong cu Haka ti in an rak ṭial i Thantlang zong cu Klang Klang a rak si ko cu. Malaysia lei i Klang Klang he khan an rak cawhpolh.

Fingtlang umtuning zeitihmanh in suaisam awk a rak ṭha rih lomi khi si.

Kue teraap uknak ho nih Kawlram pumpi fingtlang umtuning le map vialte ṭha tein kherhlainak an rak tuah. 2010 hrawnghrang ahkhan cun, anmah ralkap chung nihcun Chin State ram umtuning cu fiangfai in map an ingeih dih cang lai dah.

Mah cucu an rak hlanmi pa (ramdang pa) computer chungah ka rak hmuh ve caah ka chim khawhnak a si.

Culio a liamcia kum 15 hrawng ah, Hakha khi fiang pup in an rak suai dih cang. Google tu ah cun Tuck & Carey level a rak si rih ko cu.

Tikah, hi capar nih a kalpi duhmi taktak cu, ram le miphun ka daw iti ah cun, kan fing le kan tlang umtuning zong zah dih a hau.

Kan lam kan sul, kan horkuang, kan tlaang lungpang in kan vawlei umtuning kan itheih hrimhrim a herh ve.

Kan ram lila i miphun dang pawl nih dawi leenmi, kan fing le kan tlang lila i miphun dang pawl nih an duh paoh in ramvaih khaanhot in hot mi si cu ifahsak lo awk ṭha lo.

Aho sual va phawt duh ah thaimi si lo.

“Federal” ah nan molh dihmi zong khi ramkhel lungfian lo phun khat ah ka chiah. Cafang min an bunhmi pawl khi biapi si leem lo.

Miphun hme pawl kan caah “Federal” timi biafang a biapi lo.
“Democracy” ti i awnh leen zong khi a herh in biapi si fawn lo.

Malaysia zoh usih ca. Indigeneous pawl an inuam tuk. Democratic ah ruah setsai lomi Indonesia hmanh ahkhin, a federal e a democracy e ti ahkhin an buaimi si lo.

Ram le vawlei ngei indigeneous pawl buaipi bikmi cu anmah ram le vawlei ah anmah tein nawl ingeih khawhnak, an ram ikilven in an phung le an phai ikilven khawhnak si bik.

Kawlram cu a fiim ngangmi lo ṭung i mah hngal lo pawl an laarnak a si tawn rereng tikah, phun vialte tlauter dih i Kawl phu ah icanter dih ding phun lam lei lawngte panh kan si.

Cu nihcun a rak hrawh dih lengmang. Hi bantuk kong i vei “idea” lam kha cu a mak. A min ka chim cun, “MAL” nan ka ti ve sual lai. Mah khakha politics tak cu si ko, a ngai tiah cun.

Hakha ahkhan, pengtlang kip in cozah rianṭuan pawl zong khuasak a si. Chinram chung pengtlang kip lawng si loin, Kawlram chung a kenkip loin minung a phunphun nih pawcawmnak rianṭuan dingin an rak panh.

Tikah, HKA khuasa cu sianginn ah, siizung ah, zalam ah kan tonmi hna khi kanmah bantuk in chawnhbiak awk an rak ṭha hna lo.

Minung cio i upatnak pek a haumi khualipi pakhat a si.

Nangmah kha “Zo lei pa na si”, “Nangmah kha Falam nu duh pa na si”,”Nangmah kha Zomi fazer na si” ti ngah lo. Upatnak te he khua na sak lawng ah, midang cohlannak co khawhnak ding society a rak si cu…

Tanghra kan cawn thawk hrawngah khin, “kan Hakha minung lungput hi cu Yangon khualipi lungput he kan itluk ko” tiah kan upa (YGN) ah kum khat ca a va cang tami nih a von kan chimh lio ah cun kan ilunghmuih tuk hringhran.

Zeicahtiah cun, HKA fa (khuahlun khuathar fa ka ti lo mu) nihcun, Kawlram level lawng si loin vawlei level dawi khawh a rak duh vemi kan rak si hna. Kan sining le dirhmun nih a phanh lo hmanh ah theihhngalhnak tal ah cun dawi khawh kan rak duh hna.

Mah tluk cun kan thi khi a rak lian ve ko rua hlah maw ka ti.

Hnam kong an rak phai tawn vialte zong kha ka hngalh ve ko. Zanlei sml 6:00 pm hnu cun khika lei (Khuathar lei khi an ti duhnak si) cuan tuah! “Meiceu ṭekbao na hmuh lai” ti phun khi a rak si.

Khi bantuk phun khi ka theih ngai. An ceih bikmi pawl he zong ai rak kom ngai cu kan si. Mah caah ka thai tawn, “hnam nan timi hi lih a si” tiah.

RBZ 100 zongah ka thai; a um lo, a dik lo tiah…

Kan miphun le kan hnam hi an rak diklo deuh (molh deuh) tuk i, mah chung hmanh ah “hnamcii” le “fir cii” ah buai a rak si.

HKA le TT ko bakbak hmanh ah nizan tihni tiang buai a huam lawngte nan si. HKA lei pawl zong zei hlei hlah, TT lei pawl zong zei hlei hlah.

Tikah,
Kanmah Laimi bakbak lawng kong hmanh ah si loin kan phun dihlak caah cun ti phun khin, a liamcia kum 15 hrawng khan,
“Intermarriage” tal hin kan ifun deuh lai ti ruahnak ka rak chuahpi.

Cu kong cu, kan naupa ZTL tepawl chan ah an tharchuah ciammam, Lai pa fim ngang timi capar ka von hmuh ah cun, nih hna hi a chuak kho ngai!

Zeidah a si ti hmanh an rak hngae loh.

Kan Sui Khualipi Hakha ahkhan “Nang cu, cu khuami na si. Anih khi cu, cu peng le tlang pa a si,” ti a rak um lo. Ai tlukceo in kan rak ikom dih hna.

Tu ni tu ah cun, nan ṭhen nan cheu, nan baoh, na thiar dih i… kannih pawl ca tu cun, hmunhma a um ti rua lo.Missing my hometown…credit-Salai C Alexander

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*